Материалы

“Ханнар тарихы”

 

 

Тарихның зур үзенчәлеге бар – тарих сәясәт белән тыгыз бәйле, шуның өчен ул кызыклы гына түгел, ә бик үзенчәлекле дә.

Бүген күпләр тарихны сүгеп, илбашларын тәнкыйтьләү белән мавыгып китте. Ә тарих патриотлык тәрбияләүдә мөһим коралларның берсе. Аңа карата мөнәсәбәтебезне уңай якка үзгәртмәсәк, киләчәк буыннар да безнең чор тарихын шулай ук тәнкыйтьләмәс дип кем әйтә ала? Бу мәсьәләгә карата РФ Президенты В.Путин җитди караш белдерә:

“Русия һәм аның халкы өчен патриотизм хисе, аның милли үзенчәлекләре булу бик мөһим. Кызганычка каршы, ул Европаның кайсыбер илләрендә югалып бара. Милли үзенчәлекләрне барлау һәм ныгыту Русия өчен фундаменталь характерга ия”, – диде ул.  – “Без кем?”, “Кем булырга телибез?” сораулары җәмгыятьтә көннән-көн көчлерәк яңгырый. Хәрби-сәяси мәсьәләләр һәм хәрби- сәяси ситуация кискенләшә. Дөньяда да хәлләр кискенләшә, кайвакыт халыкара хокуклар гына түгел, гади кешелеклелек  инкарь ителә. Хәрби, технологик, икътисади яктан көчле булырга кирәк. Ә иң мөһиме: кешеләрнең интеллектуаль, рухи, әхлакый сыйфаты арытаба уңышны билгеләячәк. 

Без рухи, мәдәни, милли үзбилгеләнешкә ирешми торып, эчке һәм тышкы чакыруларга каршы тору, глобаль көндәшлек шартларында уңышка ирешү мөмкинлекләренә ия булмаячакбыз. Бүген мондый көндәшлек бар. Аның төп юнәлешләре – икътисади-технологик һәм идея – мәгълүмати”. 

Күптән түгел узган Медиафорумда В.Путин Дмитрий Лихачевның патриотизм турындагы сүзләрен кабатлап болай диде: «Патриотлык тамырыннан ук милләтчелектән аерылып тора. Милләтчелек — ул башка халыкларны күрәалмау. 

Ә патриотлык — ул үз Ватаныңа карата сөю». 

 – Милләтчеләр Русиянең күпмилләтле һәм күпдинле дәүләт буларак формалашуын истә тотарга тиеш. Бу мәсьәләне сорау астына куйганда, урыс, татар, кавказ, себер һәм теләсә кайсы милләтчелек һәм сепаратизмны кулланганда без үзебезнең генетик кодны җимерәбез. Чынбарлыкта, үзебезне үзебез юк итәбез, – диде ил башлыгы.

 Үткәнен белмәгәннең киләчәге дә юк, диләр. Һәр халык үзенең үткәнен белергә тиеш. Әллә кайда яткан Мисыр, Рим тарихыннан тыш, үз ата-бабаларыбыз узган юлны – үз тарихыбызны белергә кирәк. Кызганыч ки, без үзебез турында аз беләбез. Патриотизм тойгысы да әнә шул үз халкыңны, үз илеңне сөюгә барып тоташа. Русия Федерациясе – күпмилләтле дәүләт. Шуның белән көчле ул. Анда яшәгән һәр халыкның үз тарихы бар. Күпләренең дәүләтчелеге булган хәтта. Әйтик, без – татарлар да дәүләтле халык булганбыз. Аны инкарь итү, күрмәскә тырышу яхшы түгел. Гомум Русия тарихы әнә шул җәүһәрләрдән балкый. Шуны истә тотып һәм дә укучыларыбызның күпсанлы сораулары буенча, “Өмет”тә “Ханнар тарихы” дигән яңа рубрика ачарга булдык. Бай тарихи мирасыбыз белән таныштыруны без борынгы чордан алып, болгар-татар ханнары турында язмалар, тарихи документлар бирергә ният иттек. Без төп чыганак итеп, күп тарихи романнар авторы 

М. Хәбибуллинның “Ханнар тарихы” исемле язмаларына таянырбыз. Ул үз чиратында Ш. Мәрҗани һәм Хисаметдин бине Шәрәфетдин әл-Мөслими, Византия тарихчылары хезмәтләренә таянган.

«Болгар-татар халкы иленә нигез ташын салучы Кубрат хан» Л.Н. Гумилев.

«Безнең эраның беренче гасырларында төрек каханлыгы эчке сугышлар аркасында ике зур төркемгә бүленә. Төрекләрнең бер өлеше Кытай империясе канаты астына сыена, икенче өлеше олау-кибетләрен, хатын-кызларын югалта-югалта яу-орышлар аша көнбатышка таба юл яра һәм 155-158 елларда Җаек-Идел елгалары арасындагы далага чыгып, биредәге сармат һәм фин-угыр кабиләләре белән кушылып гуннарга әверелә. 

Язма тарихка кереп калган бу күчеш 155-158 елларда була. Көн күрүгә вә җайлашуга 200 еллар үткәч, аларны (азия хуннарыннан аерып) гуннар дип атыйлар. Чынында исә монда алар куәтле көчкә әверелеп бердәм оешуга ирешәләр». Ләкин биредә инде аларны хуннар дип түгел, гуннар, арытаба болгарлар, кыпчаклар, бүген исә ТАТАРЛАР дип атыйлар. 

( Л. Н. Гумилев. “Хунны в Китае” хезмәтеннән.  5 бит.)

Кубрат хан

Византия тарихына Орган исеме белән кереп киткән Идел-Урал төбәкләрен үз кулында тоткан, борынгы Болгар каласына нигез ташын салган гун-болгарлар каханы Ураган сәүдә элемтәләрен тагын да ныгыту теләге белән көчле атлы гаскәре белән Византия империясе Константинопольгә килә. Болгарларны беренче булып кабиләләр берлегенә оештырган кеше нәселе белән Атилла ыруыннан килүче Органа санала. Ә аның туганының улы Кубратны Ураган кахан үзе белән алып килә һәм император сараенда тәрбиягә калдыра. Кубрат хан императорның улы Ираклий белән бергә уйнап үсә. Ике үсмер арасындагы дуслык, Ираклий Византия тәхетенә утыргач та дәвам итә... Кубрат Константинополь университетын тәмамлый. Латин, грек, борынгы славян телләрен белә. 620 елда Болгар кнәзлеге белән тулысынча идарә итә башлый. Бөек Болгарны берләштерүгә ирешә.

Белемле, оста сәясәтче һәм талантлы гаскәр башлыгы булган Кубрат хан 584-642 елларда яшәгән һәм идарә иткән. Халкы Тәңре диненә табынган. Әләмнәре ак төстә, аңа кояш сурәте чигелгән була. Ошбу хан Таман ярымутравын, Азов диңгезен һәм Тын елганың түбәнге өлешләрен дә кертеп, Бөек Болгар дәүләтен төзи. Кубарт хан төркиләре – Тәңре диненә, ягъни Күк-Кояшка табынганнар. Кубарт хан – бүгенге Идел буе татарларының бабаларының бабасы. Аның әнисе угры-фин кабиләсеннән була, атасы Дулу нәселеннән – төрки. Атасының язмышы безгә билгеле түгел. Ә менә угланнарының язмышы аз-маз булса да тарихка кереп калган.

Аның биш улы һәм бер кызы булган. Уллары: Батбай, Кодрак, Аспарух, Балкыр, Аслан, ә кызының исеме – Чәчкә.

Иленә кайту белән Кубрат хан, император үтенече белән булса кирәк, аварларга яу йөри. Аварларны тар-мар итә, барлык байлыкларын җыеп,  каханның гаскәриләрен үзенә кушып, иленә кайта. Башта ул Малтабар каласын башкаласы итә (бүгенге Полтава шәһәре), чөнки сәүдә юлы шул кала аша узган була. (Кубрат ханның Эрмитажда сакланган хәзинәләре дә нәкъ шул төбәктә табыла.) Шул калада гомер иткәндә, Ауропага йөргән барлык сәүдә юлларын да үз кулына төшерү нияте белән энесе Шамбатны кул астындагы иш-яугирләре белән миннән «Кыел», ягъни аерылып кал  дип,  бабалары Атилла тарафыннан яуланган Днепр елгасы буендагы киләчәктә русларның тәүге башкаласы буласы Киев төбәгенә җибәрә. Ә Малтабар каласында төмәнбашын калдырып, төп урдасы белән Таман ярым утравына күчеп китә һәм борынгы греклардан калган җимерек Фанагория каласын төзекләндереп башкаласы итә. Менә шул вакытта император Ираклий аңа илчеләрен юллый. 

Бу хәл-вакыйга да Византия тарихына кереп калган. Соңрак, ике туган да көчәеп киткәч, Кыел сүзеннән «Кий-Кыел» кушаматын алган Шамбат энесе кальганы нигезли. Киев тарихчысы Анатолий Железный раславынча: «Киевская Русь образовалась не из полудиких племен полян, северян, древлян и т д., а возникло постепенной славянизации уже существующего здесь тюркоязычного государства Великая Булгария (Черная Булгария), столицей которого был город Башту Киоба. То же можно сказать и о древнерусском языке, славянском по грамма-

тическому строю, но на половину тюркском по словарному составу... Мало того, факт основания Киева древнобулгарским ханом Шамбатом по кличке «Кий» рассматривается нашими учеными как начало Киевской Руси». (Анатолий Железный. Очерки предистории Киевской Руси. Москва. 1998 г. стр. 5).

Кубрат VII йөзнең 50 нче еллар ахыры—60 нчы еллары башында үлгән. Кубрат биш улына һичкайчан бер-берсеннән аерылмаска, башкалар өстеннән хакимлек итү һәм коллыкка төшмәс өчен һәрчак бердәм яшәргә васыять әйтеп калдыра. Бу риваять соңрак көнбатышта киң тарала. Имеш, хан, үләр алдыннан, улларын үз янына чакырта, аларга бер бәйләм сыек тал чыбыгы китерергә куша һәм һәркайсына шул бәйләмне сындырып карарга боера. Берсе дә булдыра алмый. Шуннан соң хан бәйләмнән бер чыбык суырып ала да җиңел генә сындырып бирә. Менә, ди ул, бәйләмне яшь, көчле кеше дә сындыра алмады, ә аерым бер чыбыкны үлеп ятучы хәлсез карт та сындырды. Тормышта да нәкъ шулай: бергә тупланган болгарларны беркем җиңә алмас, ә аерылган һәр урданы дошман җиңәчәк һәм үзенә буйсындырачак.

Аның үлеме чынында үзе төзегән берләшмәнең яшәүдән туктавына китергән. Гомумән, мондый арада барлыкка килгән дәүләтләр, куәтле монарх хакимлек иткәндә генә яши алганнар һәм ул үлүгә, кагыйдә буларак, таркалганнар, җимерелгәннәр. Бөек Болгар белән дә шулай булган. Ләкин аның уллары әтиләренең киңәшен тотмыйлар, тәхет өчен көрәшә башлыйлар. 

Кодрак хан

Кодрак хан – Кубрат ханның икенче угланы. Хакимлек итү чоры – 621-673-нче еллар. Бу хан 642-644-нче елларда Идел буена күчеп утыра дигән тарихи мәгълүматлар бар. Кодрак хан Идел буе Болгар дәүләтенә ниндидер күләмдә нигез салып калдыра. Бу җирләрдә элек - электән мари, мордва, удмурт кабиләләре яшәгән. Болгарлар бу халыклардан җир эшкәртү, урманчылык, балыкчылык эшләренә өйрәнәләр, ә үзләре шәһәрләр төзү тәҗрибәсенә ия булалар. Билгеле, ул әле дәүләт төземи, ә монда яшәүче кабиләләрне берләштереп, булачак дәүләткә нигез сала. Болгарларның оештыру сәләтләре зур булганга күрә, алар тиздән өстенлеккә ирешәләр. Башка кабиләләр югарырак үскән болгар телен, йола-гадәтләрен дә кабул итә башлыйлар. Тарихчы Гамирҗан Дәүләтшаһ Болгари үзенең “Болгарлар Идел һәм Кама буйларында” хезмәтендә баштагы чорларда болгарларда күчмәлелек билгеләренең көчле булуын, кышын салкыннан сакланырлык агач йортларда яшәсәләр дә, җәен сахраларга чыгып, тирмәләрдә яшәүне артыграк күрүләрен яза. “Көтүләрен ашатып, бер җәйләүдән икенчесенә күчеп йөриләр. Шуңа күрә дә болгарларның Идел, Кама буйларында әле шәһәрләр салганчы яшәгән урыннарын табу авыр... Борынгы бабаларыбызның тормышы авыр булган. Алар үзләрен күзгә күренмәгән яхшы һәм явыз көчләр уратып алган дип ышанганнар. Алардан сакланырга, я корбан биреп, күңелләрен күтәрергә кирәк дип уйлаганнар. Болгарлар кояшны хөрмәт иткәннәр. Иртән аның беренче нурларын күрергә ашыгып торып, аңа баш игәннәр” дигән юлларны очратып була бу хезмәттә.
Кодрак хан 673 елга кадәр яши. Иң әүвәл ул Идел буендагы төрки кабиләләрен берләштерүгә ирешә. Ә тарихчылар Идел буена төркиләрне безнең эраның беренче чорында ук күчеп утыра башлаганнар дип баралар. Дунай буена күчеп киткән болгарларда бер риваять бүген дә телдән-телгә күчеп, буыннан-буынга ирешә килә.
Дунай буена күчеп киткән туганнарын бик сагынгач, яз килүгә хан кызы бер карлыгачны тотып ала һәм аягына ак-кызыл җеп бәйләп очырып җибәрә. Дунай буенча очып килгән карлыгач хан болдырына куна. Аспарух хан карлыгачны тотып ала һәм туганнары билгесен таный. Һәм, әлбәттә, инде чиксез шатлана, ул гынамы, шушы көнне Яз бәйрәме итеп кабул итә. Бу көн –1 мартка туры килә. Дунай буе болгарлары ошбу көндә түшләренә ак-кызыл җепләр тагып, урамнарга чыгалар, бәйрәм итәләр. Бүгенге көндә дә Дунай буе Болгарстан халкы 1 Март көнне зур итеп бәйрәм итәләр. Бу көнне почта ташучылар Яңа ел көннәреннән дә күбрәк ачык хат тапшыралар.

Ишкул хан

Ишкул хан Идел буе Болгарында 673-707-нче елларда хакимлек итә. Атасы кем булуы билгеле түгел. Ишкул хан Идел буе Болгарында Кодрак хан сәясәтен дәвам итә. Шуннан нәтиҗә ясарга була, ошбу хан Кодрак ханның улы булгандыр. Ишкул хан чорында болгарлар Төньяк төбәкләрдә яшәгән халыклар арасына үтеп керәләр. Сәүдә итү алыш-бирешкә нигезләнгән. Болгарлар баштагы мәлдә үз товарларын бер җиргә куеп китә торган булалар. Ә Төньяк аучылары ау белән көн күргән халыклар, төрки болгарлары китергән товар янына үз теләге белән, бәһасын чамалап, үз товарларын куялар. Шулай шактый озак дәвам итә. Әгәр дә мәгәр теге йә бу як куйган товар белән риза түгел икән, китергән товарын алмый тора, димәк, йә сатучы, йә алучы канәгать түгел. Ике як та канәгать калганда гына товар үз иясен таба торган була.
Ишкул хан олпат гәүдәле, батыр кеше булган булса кирәктер. Ишкуллы, димәк, алып кеше, баһадир. Чөнки борынгы бабаларыбыз кешегә исемне җисеменә карап биргәннәр. Бу чорда әле Идел буе болгарлары Тәңре диненә табынганнар. Тәңрене-Күк-Кояшка тиңлиләр. Борынгы бабаларыбыз кыш, яз, җәй, көз килүне Күк-Кояштан күргәннәр. Байракларына да кояш сурәте чигелгән була.
Иртән чыгып килгән Кояшны тезләнеп каршы алу, туып килгән көннән игелек көтү Тәңре диненә табынган һәр кеше өчен алшарт булган. Тәңре дине 6000 ел дәвам итә. Идел буе төркиләре бирегә ислам дине килгәч кенә Тәңре диненнән ваз кичәргә мәҗбүр булалар. Алай да безнең бабаларыбыз үз диннәренең исемен булса да алып калганнар, күп очракта бүген дә Аллаһы тәгаләне Тәңре белән тиңләү бар.

 

Иллек хан

Иллек хан Идел буе Болгарында 707-743 елларда хакимлек итә. Бу хан сәүдә эшенә аеруча игътибар бирә. Тирә-як халыклар белән тыныч яши, аларның эчке эшләренә тыкшынмый, тоткан диннәренә битараф кала. Шул сәясәте белән ул –фин-угыр ил батырларын үзенә якынайта, аркадаш булуларына ирешә, хәтта угланнарын шул халыкларның кызларына өйләндерә. Шул сәбәпле төркиләр белән фин-угыр халыклары арасында тыгыз элемтә урнаша. Төрки болгарлары бу халыкларны иген игәргә, тире иләргә һәм аны эшкәртергә өйрәтәләр. Болгарлар үзләре дә күрше фин-угыр халкыннан күп нәрсәгә өйрәнәләр. Әйтик, бүрәнәләрне киртеп, бер-берсенә атландырып куеп өй суктырырга, күпер салырга. Урысларның “Русская баня” диюләре дөреслеккә туры килми. Мунча салуны, мунча керүне әүвәл Идел буе төрки болгарлары фин-угыр халкыннан үрнәк-өлге итеп алалар, ә болгарлардан исә урыслар алалар. Мунча нигездә урыс халкына XV-XVI гасырларда гына керә башлый. Безгә Дүртенче Иванның, ягъни Иван Грозныйның, тәпәндә юынуы мәгълүм. Идел буе болгарлары бу чорда мәдәни һәм көнкүреш ягыннан шактый алга киткән булалар. Иллек хан чорында Идел буе Болгарына килеп киткән сәяхәтче Әл-Истһари: ”Аларның, ягъни болгарның, базарлары була, мунчалары бар, ә Хазарстандагы күпчелек калалардагы сәүдәгәрләр мөселманнар”,– дип язып калдыра.

Иллек хан чорында Идел буе Болгарына Ислам дине керә башлауга бер дәлил түгелмени сәяхәтче Әл-Истаһри  язмасы?

Шулай итеп, VIII гасырда болгарлар Идел буенда тәмам үзләшеп, ныгып урнашып калалар. Тирә-як кабиләләрне берләштерү дәвам итә. 

 

 

Болгар хан

М. Хәбибуллин хезмәтендә иң куәтле ханнарның берсе  – Болгар хан булуы турындагы фикерне дә очратырга мөмкин. 

Болгар хан 743-809 елларда Идел Буе Болгары дәүләтенең тәхетендә утыра. Нәкъ менә шул хан беренче булып Идел буенда феодаль дәүләт төзи. Халык аны шулкадәр ярата ки, башкалаларын аның исеме белән йөртә башлыйлар. Бу хан калалар салуга бик зур игътибар бирә. Аннары кан-кардәшләре булган Дунай буе Болгар дәүләтенә илчеләр җибәрә. Идел буе Болгар дәүләтенә төрле илләрдән сәүдәгәрләр агыла башлый. Бу чорда Киев Рәсәеннән, кытайлылар тарафы Табгачтан, ислам диненә авыша барган куәтле һәм данлы Иранның, хәтта Мисыр, Һиндстан илләреннән сәүдәгәрләр йөри. Византия империясе хәтта Идел буе Болгар шәһәренә аерым урам салдыра, ягъни үз базарын булдыра. Борынгы грекларның Идел буе болгарлары белән тыгыз элемтәдә булуларын шуның белән дә аңлатырга кирәктер. Сәүдәгәрләр белән бергә, һичшиксез, имамнар, табиблар, галим-голамә, маҗара күрергә килүчеләр булгандыр.

Бу чорда Идел буе төрки болгарларының даны еракларга тарала. Ошбу феодаль дәүләт белән Европа кызыксына башлый. Шушындый үзгәрешне искә алып, Болгар хан башкаласына кәрван-сарайлар салдыра, чит илләрдән килгән сәүдәгәрләр, илчеләр, маҗара эзләүчеләр өчен уңай шартлар тудыра.

Бу ханга гүзәл хатынны илчеләре Дунай буе Болгарыннан алып кайталар. Кардәшлек җепләре тагын да ныгый төшә.

 

 

Тукый хан

Тукый хан Идел буе Болгарында 809-827 елларда хаким булып тора. Болгар ханның улы буларак, нигездә бу хан да атасының сәясәтен дәвам итә. Ә иң мөһиме: бу хан җәйләүдән баш тарта, ягъни җәй килүгә мал-туары, халкы белән далага чыгып китми,  ә каласында кала. Бу ханга кадәр нинди генә шөһрәтле хан булмасын, ул мал-туар белән җәйләргә чыгарга тиеш була. Тукый хан үзенә буйсынган кәвем, ыру-кардәшләрен  утрак тормышка күчәргә өнди һәм ниндидер дәрәҗәдә үз дигәненә ирешә. Бу чорда Идел буе Болгар мәркәзенә төрле илләрдән мөһаҗирләр агыла башлый, сәяхәтчеләр, маҗара эзләүчеләр, баерга теләүчеләр Болгар илендә тукталып калалар. Китә кан кушу, аралашу, төрле культураларны синтезлаштыру. Бу хәл, әлбәттә, төп төрки болгар-

ларының гореф-гадәтләренә, йола-иманнарына әллә ни үзгәреш кертми, ләкин прогрессив карашлы зыялыларның матди вә җисми тормышка карашларын алдынгы илләрнең  сәясәтенә юнәлтергә этәргеч була.  Шул сәбәпләр аркасында төрки кабиләләр арасында уртак тормышка күчү массакүләм төс ала. Ләкин шул ук вакытта Тукый ханның үгетенә исе китмәгән кабиләләр дә була әле. Әйтик, күрше башкорт кәвемнәре күчмә тормыштан баш тартмыйлар. Тукый хан өндәвенә бөтенләй игътибар итмиләр. Ни генә булмасын, үз чоры өчен прогрессив карашлы булган Тукый хан Болгар дәүләтенең нигезен ныгытуга күп көч сала.  Илдә зур яңарыш башлана.

 

Айдар хан

Айдар хан –Тукый ханның улы. Айдар хан 827-839 елларда Идел буе Болгар дәүләте тәхетендә утыра. Ошбу хан турында тарихта шактый мәгълүматлар сакланып калган. Борынгы язмаларда  Айдар хан турында кызыклы гына хикәятләр бар. Әйтик, хан сараенда, гомумән, гаиләсенә килгән бәхетсезлек турында. Көтмәгәндә Айдарханның бердәнбер кызын өянәк тота, ягъни паралич суга.  Мәшһүр хан бердәнбер кызын бик  күп табибларга күрсәтә, әмма газиз кызын берәүсе дә сәламәтләндерә алмый. Көннәрдән бер көнне хан янына Бүре атлы вәзир керә һәм: “Шөһрәтлем, каламызга гарәп табиблары килгән, кызыгызны шуларга күрсәтергә киңәш итәләр”,– ди. Вәзир Бүре ханга янә шуны әйтә: гарәп табибларының шартлары бар икән –Айдар хан аларның диннәрен кабул иткәндә генә гүзәл кызын дәваларга алыначаклар. Чарасыз калган хан ризалыгын белдерә. Хан кызына шифа табарга ризалык биргән гарәп табиблары сарайга киләләр. Айдар хан әйтә:

 

– И-и гарәпләр, кандан кәлерсез?

Хәдҗәл табиб:

– Мәдинәдән кәлербез, –  тиде.

Хан әйден:

– Нә эзләрсез?

– Табиблык кылырмыз –  диде Хәндҗәл.

Хан әйде:

– Бәем кызым вардыр, йите елдан бирү хастадыр, аңа дәрман табармусыз? – тиде.

Хәндҗәл әйде:

– Зәхмәтенә күрәле.

Зәхмәтене күрделәр.

–  Бу фалиҗ зәхмәтедер, бәңа шәҗәрәи сарбан япрагы кәрәкдер –  тиде.

Хан әйде:

– Сарбан каю йогачыдыр?

Хәндҗәл әйде:

– Каен йогачдыр.

Хан әйде:

– Бездә ул агач чукдыр.

Чөн каен япрагы кәлтерделәр.

Хәндҗәл әйде:

– Бу иске каен япрагы, безләргә йогачтан яңа алган кәрәк, –  тиде.

Хан әйде:

– Кыш көне аны кайдан тапмак кәрәкдер?

Хәндҗәл әйде:

–Иншалла, без табармызлар. Мәгәр шул шарт белән: безем динемезгә иман кәлтерсәнез, –  тиде.

 Хан әйде:

–Әгәр яңа каен япрагы тапсаңызлар, кызым сыйххәт улырса, керермез- тиде. Әлкыйсса, бу әсхаблар пәйгамбәремез бирдеки дәватны йиргә куйдылар вә госсаны дәват эченә кадап куйдылар. Габдрахман ибне Зөбәер пәйгамбәремез бирдеки дастарны киеп ике рәкәгать намаз кылды.Бу ике әсхаб “амин! ” диделәр.
Баякы таяк үсеп бер кечерәк чавыл улды, хан әвенең таменә ирешде, ботакланып япракланды.
Җәмегъ идеп, дөргә баглап, кызны хаммамга кертеп чаптырдылар. Кыз филхаль сыйххәт улып өенә кәлде.
Айдар хан бу хәлне күреп иман кәлтерде.
Андан Бураҗ вәзир, гайре вәзирләре, бу хәлне күреп, калан шәһәр халкы барчалары иман кәлтерделәр.

 

Хәндҗал хан

Милләте белән гарәп. Белеме буенча – табиб. Нәкъ менә шул кеше Айдар ханның гүзәл кызын зәхмәт авыруыннан сәламәтләндерә һәм ил башлыгы ислам динен кабул итү белән бергә, ошбу адәмгә гүзәл кызын да кияүгә бирә. Ул гынамы, угланнары сабый булу сәбәпле, тәхетен дә аңа калдыра. Хәндҗал хан 839-844 елларда Идел буе Болгар дәүләте тәхетендә утырып кала, әмма шул кыска гына чорда да илгә бик күп үзгәрешләр кертә. Хан сарае каршына моңа кадәр кеше күрмәгән дияргә була, мәчет салдыра. Сарай-мәчет каршында мәдрәсәләр ачтыра, гарәп илләреннән мөгаллимнәр дәшә һәм хәтта үзе дә шәкертләргә кереп-кереп сабак бирә торган була. Хан сараенда мәдрәсәләр тәмамлаган шәкертләрне калаларга, авылларга мөдәрис-мулла итеп җибәрә. Ислам дине Идел буе Болгарында киң колач җәя. Һәр калада ике-өч, һәр авылда мәчет салына, мәчетләр каршында мәдрәсә булдыру Хәндҗәл хан әмере белән эшләнә.
Ләкин ошбу ханга Ходай тәгалә гомерне бик аз биргән булып чыга. Идел буеның кырыс табигате ярамыймы, җилекләрне калтыратырдай кышлары килешмиме, Хәндҗәл хан дүрт-биш ел да тәхеттә утыра алмый дөньядан китә.

 

 

Зөбәер хан

Зөбәер хан чама белән 844-864 елларда Идел буе Болгар дәүләтенең тәхетендә утыра. Айдар ханның яшь хатыныннан туган улы булса кирәк. Җизнәсе Хәндҗәл вафат булгач, Зөбәер ханны тәхеткә күтәрәләр. Зөбәер хан турында тарихта кызыклы гына мәгълүматлар бар. Ошбу гайрәтле вә тәкәббер хан чорына күрә куәтле һәм гаять гайрәтле гаскәр җыя да Идел буе тарафларыннан Византия башкаласы Константинопольга таба кузгала. Ул гынамы, юл өстендәге күрше дустанә-тату яшәгән рус кенәзен дә ияртә. Тарихчыларның өлкәне Әбел Хәсән бине әл-Хөсәен бине Гали әл-Мәсгүди әл Багдади болайрак язып калдыра: “Алар –төрек халкының бер төре. Алардан Харәзем шәһәренә, Хорасан һәм Харәзем җирлегеннән һәм башка төрек далаларыннан үзләренә бертуктаусыз кәрван йөреп тора. Ханнары – мөселман. Ошбу хан илле меңләп атлы гаскәр белән Константиния шәһәренә һөҗүм итеп, алар аның тирә-ягын бик каты талыйлар, хәтта Рум һәм Франк мәмләкәтләренә кадәр баралар... Болгарлар курку белми торган, куәтле, бик гайрәтле олы бер халык. Аларга күрше булган халыклар килешеп яшиләр...”
Димәк, Зөбәер ханның Константинопольгә йөрүе хак икән. Бәс, шулай булгач бу ханны нигә баһадир дип атамаска. Зөбәер хан яу йөреп мал-байлык кына төяп кайтмый, ул кардәш Дунай буе ханының кызын да кәләш итеп алып кайта.
Хактыр, Зөбәер хан яшь хатын белән озак яши алмый, аннан туган балалар калуы тарихта күрсәтелмәгән.

 

 

Мөхәммәтәмин хан


Айдар ханның төпчек угланы. Абыйсы вафат булгач, 864-877 елларда Идел буе Болгар дәүләте тәхетенә утыра. Хәндҗәл җизнәсе тәхеттә утырганда сабый гына бала булган, күрәсең. Шактый йомшак табигатьле хан булган булса кирәк, чөнки Хәзәр каганына ни сораса шуны, кемне җибәрүен үтенсә, шул кешене җибәреп тора. Әйе, баштагы мәлдә. Ясагын-салымын төгәл үти, хәтта балигъ булмаган бер кызын каган сараена озата. Үчекләнеп киткән каган, ниһаять, ошбу ханнан гаскәри егетләр сорый, сорап кына калмый, таләп итә.
Мөхәммәтәмин хан каган илчеләрен һәм ясак җыючыларын кулга ала һәм каганга үз илчеләрен җибәрә. Сүзе бер була: ул бүгенге көннән соң каганга бер генә кыз да, бер генә егет тә, хәтта бер мыскал ясак-салым да җибәрмәячәк, чөнки ул гына түгел, бу талауга аның халкы да каршы.
Бу хәбәрне алган каган бөтен дәһшәте белән Болгар тарафына юнәлә. Үзе гаскәр башында килүе билгеле түгел, ләкин бихисап күп санлы гаскәрнең килүе, башкаланы камавы тарихта бар. Әмма ике туган төрки халыкларны кан коюдан мөселман имамнары коткарып калалар. Безгә шунысы да билгеле, бу чорда инде каган империясендә дә мөселманнар бик күп була, бәгъзеләре христиан, бәгъзеләре яһүт, бәгъзеләре ислам диненә табыналар, ә менә илтабарлары, ягъни гаскәр башлыклары һәм нигездә гади сугышчылары, ул гынамы, сарайны саклаучы алай башлыча мөселманнардан була. Шул сәбәпле, ике туган халык сугышмый кала.
Мөхәммәтәминнең бер хатыны да ир бала тапмый. Ул моны истә тотып, чирмеш илтабары сугышта һәлак булгач, аның Силки атлы улын тәрбиягә ала һәм тәхетне аңа калдыра.

 

 

Силки хан


Мөхтәрәм галимебез, олуг тарихчы, татар халкының мәшһүр имамнарының берсе булган Риза Фәхретдинов Силки ханны ни өчендер –Сүлки хан дип яза. Без аны үзебез өйрәнгәнчә язырбыз, чөнки моннан гына әллә ни югалту булмас дигән фикер бар.
Силки хан 877-886 елларда Идел буе Болгар дәүләтенең хакиме була. Нәкъ шул хан Хәзәр каганатыннан чыгу, һичкемгә буйсынмый мөстәкыйль вә бәйсез яшәргә теләп, Багдат хәлифәсенә илчеләрен җибәр. Иң әүвәл ул кодрәтле вә мәшһүр хәлифәгә үзе генә түгел, бөтен халкы ислам диненә инануын җиткерә. Һичшиксез, хәлифәгә Идел буендагы бәһасыз товарларны бүләк итеп җибәрә булса кирәк, чөнки хәлифә илчеләрне бик теләп кабул итә һәм ай чигелгән яшел байрак, бүләкләр биреп, озатып җибәрә. Силки хан тәхеттә утырган чорда Багдаттан хөрмәткә ия илчеләр килеп җитә алмый. Юл ерак, аннары ят җир салкын якка таба. Ләкин хәлифә ышандырган вә биргән вәгъдәсен онытмый, зур кәрәван оештыруга керешә. Аннары безгә шунысы да мәгълүм: Хәзер каганаты әле тулысы белән мөселманнардан тормый, шуның өчен ул тарафтан Болгарга юнәлү куркыныч була –хәзәрләр аларны уздырмаслар иде, чөнки үзсүзле кире беткән. Идел буе төрки болгарлары каганатка ясак түләүдән, гаскәри егетләр җибәрүдән баш тарткан булалар инде. Силки ханның хәлифәгә мөрәҗәгать итүе дә үзенә көчле аркадаш эзләве дип аңларга кирәк. Һәм ул аркадашны хәлифә йөзендә күрә.

 

Алмас хан

Алмас хан Идел буе Болгар дәүләте тәхетендә 886-929 елларда утыра. Бу хан идарә иткән чор турында язылган хезмәтләр бик күп. Шуларның иң әһәмиятлесе – Ибне Фазланның сәяхәтнамәсе. Калган барлык хезмәтләр дә шушы язмаларга нигезләнеп язылганнар. Безгә шунысы да билгеле, Алмас хан хәлифәгә янә мөрәҗәгать итә – хат яза, әлбәттә инде зары шул ук: безгә ислам динен һәм шәригатен өйрәтерлек галимнәр, кальга-кирмәннәр төзү өчен осталар кирәк. Хәлифә хәзрәтләре Алмас ханның хәленә керә – галимнәр һәм осталар җибәрә. Дәүләт эше буенча вәкил – Бәдәр әл-Хәрәми, ә илче Сәһсән әр - Рәсиби була. Бу чорда Багдат хәлифәлегенең башкаласыннан һиҗри белән 309, милади белән 921 елда илчелек зур кәрван белән юлга чыга. Көттеребрәк булса да, Багдаттан Габбаси хәлифә юллап җибәргән илчеләре Алмас хан тәхеттә утырган вакытта гына килеп төшәләр. Хәлифә илчеләрен кәтиб Ибне Фазлан җитәкли. Сәркатиблек вазифасы нәкъ менә аңа тапшырылган була. Алар белән бергә бик күп дин вәкилләре, галимнәр, сәяхәтчеләр килә. Гарәп илчелегенең килеп җитү вакыты 922 елның 8 маена туры килә. Болгарга җитәргә бер көнлек юл калгач, Алмас хан гаиләсе һәм якыннары белән илчеләрне каршы ала. Алмас хан турында тулырак мәгълүмат бирү өчен, Ризаэддин Фәхреддиннең “Җәгъфәр бине Габдулла” хезмәтеннән өзек китерәбез. Аны тарихчы Р.Әмирхан тәрҗемә итеп эшкәрткән.
Ибне Фазлан бу хакта болай язып калдыра: “Болгар патшалыгына бер көнлек юл калгач, хан безне каршы алырга үзенең хөкүмәтендәге дүрт илтабарны һәм туганнарын, балаларын чыгарган иде. Алар безне икмәк, ит, ат азыгы –тарылар белән каршы алып, үзләре дә безнең белән бергә йөрделәр. Шәһре Болгарга ике фәрсах ара калганда, хан үзе чыгып безне каршы алды. Безгә күзе төшкәч, Ходайга шөкер итеп сәҗдә кылды. Җиңе эчендә тәңкәләр бар иде, безгә аны чәчте. Без анда һиҗри белән 310, милади белән 922 мөхәррәм аеның (13 июль – 11 августны эченә ала) уникесендә, якшәмбе көн килеп җиттек. Хәрәземенең Җөрҗания шәһәреннән анда җиткәнче җитмеш көн вакыт үтте. Безгә чатырлар, киез өйләр утырттылар, без аларга кереп җайлаштык һәм чәршәмбе көнгәчә, ягъни хәлифәнең ханга язган хатын тыңлар өчен үз җирендә булган әмирләре, мәшһүр кешеләре җыелып җиткәнче шунда тордык”. Тарих фәне белгечләре Р.Вәлиев һәм
Җ. Мөхәммәтшин “Идел буе болгарлары” исемле фәнни очеркларында дин белгече Ә.Хәйринең Болгарда ислам динен кабул итү тантанасы турындагы язмасын китергәннәр. Ә.Хәйри болай дип яза: “Соңыннан җәмәгать намазы укылып, Алмас хан һәм аның барлык якыннары рәсми рәвештә Ислам динен кабул итәләр һәм Ислам дине болгар дәүләтенең рәсми дине итеп кабул ителә. Шул көннең истәлеге итеп, Алмас хан үзенең исемен Җәгъфәр, ә атасының исемен Габдулла дип алыштыра. Менә шушы изге көн, ягъни 922 елның 15 май көне Болгар дәүләтендә иң истәлекле көн була...” Гарәп сәяхәтчеләре язмаларында Болгар халкының иң оста игенчеләр, һөнәрчеләр булуы белән беррәттән, монда белемгә омтылышның көчле булуы, һәр авылда, һәр калада мәктәп-мәдрәсәләрнең күп булуы хакында да язылган. Терлекчелекнең алга китеше һөнәрчеләр өчен дә файдалы булган, чөнки алар сөяктән сәдәфләр, йөзекләр, шашка-шахмат фигуралары, тырнап язу өчен каләмнәр дә эшләгәннәр. Сәүдә көчле үсеш алган. Ерак көньяк илләреннән кәрваннар агылган. Урта Азиядә, Гарәбстанда, Иранда ауда атылган кеш, кондыз, тиен, төлке тиреләрен яратып алганнар.
Ш.Мәрҗани хезмәтендә Җәгъфәр бине Габдулланың да, Зөбәер хан сыман, Константинопольга 50 меңлек атлы гаскәр белән баруы турында язылган.
Алмас хан әнә шулай мәңгегә тарихка кереп кала.

 

Микаил хан

Микаил хан Идел буе төрки Болгары тәхетендә 929-935 елларда утыра. Алмас ханның улы. Татар халкының имамы һәм бөек галиме Шиһабетдин Мәрҗани тикшерүләренә таянып, әйтә алабыз: Алмаз хан да Зөбәер хан кебек гаскәре белән Дунай буе ханына Византия империясе белән көрәшендә ярдәмгә бара. Алмас хан да Зөбәер хан кебек Дунай буе Болгарыннан яшь хатын алып кайта. Исемне угланнарына анасы куша булса кирәк – Микаил, дөресрәге Михаил булса кирәк, ләкин тарихка Микаил булып кереп калган. Микаил ханның христиан диненә табынуы хакында мәгълүматлар юк. Бу хан гайрәтле булган булса кирәк, чөнки хан тәхеттә утырганда аның исеме белән акча суктырыла.
Менә бу хәл инде Болгар дәүләтенең мөстәкыйль һәм бәйсез рәвештә яши башлавына ныклы дәлил дияргә хакыбыз бар. Чөнки бүген генә түгел, борын-борын заманнан ук аз-маз гына булса да кемгә дә булса бәйле ил, яисә хан үз исеменнән акча суктыра алмаган. Язылмаган ошбу законны бозган ханмы ул, кенәзме шундук тәхеттән төшерелгән һәм куылган.
Идел буе төрки болгарлары бу чорда Хәзәр каганаты кул астыннан тәмам чыгалар. Аларны инде һични бәйләми, хәер, бу чорда Хәзәр каганаты нигездә таркалган була инде, гәрчә сүнеп-сүрелеп, пыскып кына янса да, ул инде үлеп яткан диназавр кебек яңадан тәүге дәһшәтен берәүгә дә күрсәтә алмый. Аның кыйпылчыклары булып Идел буе Болгар дәүләте, Киев Рәсәе тагын бик күп вак-төяк илләр барлыкка килә. Ләкин каганат кул астыннан чыккан ике ил генә мөстәкыйльлеккә йөз тота ала –Киев Рәсәе һәм Идел буе төрки Болгары.

 

Әхмәд хан

Микаил ханның улы. Идел буе Болгар дәүләте тәхетендә 935-942 елларда хакимлек итә. Багдатта утырган Мөкътәбәр хәлифә ошбу ханга яшел төстәге әләмгә ак ай чигелгән байрак, музыка кораллары, шактый кием-салым, хәтта мал-туар бүләк итеп җибәрә.
Бу хәлдән соң Идел буе Болгары гарәп-фарсы илләре белән аралашуны, сәүдә итүне тагын да җанландыра төшә, ике арадагы сәяси вә икътисади багланышлар күзгә күренеп көчәя, тугандашлык төсен ала.
Әхмәд хан, гәрчә күптән билгеле булса да, Багдат хәлифәсенә мөстәкыйль вә бәйсез яшәве хакында белдерә. Ләкин бу бик үк дөрес булып бетмәс кебек, чөнки тарихка кереп калганы шул: урыс кенәзе Светаслав Хәзәр каганатын бары тик 969 елда гына җиңүгә ирешә. Ләкин ике кардәш төрки халкы арасындагы элеккеге аралашулар, сәүдә итүләр өзелми, киресенчә, ике якка да мая-түл калдыра башлый, әмма каганат инде башын күтәрә алмый. Шул сәбәпле, күп кенә мөселманнар Идел буе Болгар мәмләкәтенә күчеп киләләр. Идел буйларындагы Самара, Сөмбел калалары шул чорларда калкып чыгалар булса кирәк. Безгә шунысы да мәгълүм, зур дәүләтләр таркалганда гадәттә аннан иң акыллы кешеләр китә һәм алар үзләренә җайлы урын эзлиләр. Акыллы ханмы ул, кенәзме андый кешеләрне үз сараена ала, вәзирләре, якыннары, киңәшчеләре итә. Хәзәр каганатының сарай даирәсендә хезмәт итүче халыкның болгар дәүләтенә -Идел буена күчеп килүләре табигыйдыр, чөнки бу халыкның гореф-гадәте генә түгел, табынган дине дә, теле дә бер була.

 

Беренче Мөэмин хан

Беренче Мөэмин хан Идел буе Болгар мәмләкәтенең тәхетендә 942-947 елларда утыра. Бу хан дәүләт башында утырган чорда Киев кенәзе Владимир, кыпчак ханнары белән берләшеп, Идел буе Болгарына яу йөри. Көтелмәгән бу яудан ил халкы бик күп зыян-зәүрәт күрә. Тарихта мондый юллар бар: “Владимир кенәз үзенең абыйсы Добрыня белән болгарларга каекта яу йөрде, ә кыпчакларны яр буйлап атларда китертте һәм болгарларны җиңде”.

Болгарларны җиңгәч, Добрыня кенәз Владимирга әйтте:
“Богау салган әсирләрне карадым: алар барысы да итектән. Болар безгә ясак түләп тормаслар. Әйдә моннан китик, үзебезгә чабаталыларны табыйк.
Һәм Владимир болгар ханы белән солых төзеде. Кенәз һәм хан бер-берсенә вәгъдә куештылар. Болгарлар әйтте:
– Ошбу солых судагы таш өскә калыкса, колмак суга батса гына бозылыр.
Һәм Владимир Киевкә кайтып китте”.
Безгә шунысы да билгеле: Владимир үзе белән Болгар ханының кызын алып китә. Илгә кайткач, бу хатын аннан ике углан таба: Глеб һәм Борис атлы. Әмма угланнар балигъ булып, кенәз аларга Рәзан һәм Мөрим калаларын бүлеп биргәч, тегеләр шул калаларга юл чыккач, беренче хатыныннан туган Светополк атлы улы ике туганын куып җитә һәм икесен дә үтерә. Урыс чиркәве бу ике туганны изгеләр китабына кертә.
Безгә шунысы да мәгълүм: кенәз болгарларга барлык шәһәрләрендә дә сату итәргә рөхсәт бирә. Бу чорда Владимир кенәзнең мөһерле кәгазен тотып, каладан калага сату итеп йөргән болгар сәүдәгәрләрен күпләп күрергә була.

 

Талиб хан
Талиб хан Идел буе Болгар тәхетендә 947-952 елларда утыра. Әхмәд ханның улы. Бу хан атасы яулаган мөстәкыйльлекне тагы да ныгыта. Киев кенәзе Светослав белән элемтәгә керә. Шушы чорда урыс сәүдәгәрләре Болгар каласында базар урам ачалар. Талиб хан үз исеменнән акча суктыра. Ни сәбәпледер, барымтага йөз тоткан урыс кенәзләре үз дружиналары белән Идел буйлап көймәләрдә яу йөриләр. Идел буе Болгарын да читләтеп үтмиләр. Шул ук вакытта Болгар дәүләте тыгыз элемтәдә торган Төньяк халыкларына үтеп керә башлый. Ике дәүләт арасында җитди каршылыклар туа, бәрелешләр булгалый. Барымтага йөргән кенәзләр Болгар сәүдәгәрләрен талыйлар, илгә үтеп керә башлыйлар.
Талиб хан гаскәр тупларга мәҗбүр була.

 

Икенче Мөэмин хан

Ошбу хан Идел буе Болгар мәмләкәтенең тәхетендә 952-976 елларда утыра. Беренче Мөэмин ханның улы. Талиб хан тәхеттә утырганда бик яшь була, күрәсең. Бу хан тәхеттә утырганда сәүдә эшләре бик нык җанлана. Рәсәй сәүдәгәрләре Новгородтан, Бөек Ростовтан, Владимир Суздәлдән Болгар базарына –мал, аю тиреләре генә түгел, кызлар сатарга да китерәләр. Көнчыгыш-көньяк илләреннән килгән сәүдәгәрләр ак чәчле, мәрмәр тәнле кызларны бик теләп алалар. Болгар базарында сатылган кызларның төс-йөзләрен, буй-сыннарын, зифалыкларын фарсы шагыйре Әбелкасыйм Фирдәүси дә телгә ала. Илле биш мең бәеттән торган “Шаһнамә” поэмасында Болгардан китерелгән кызларга сокланып бетә алмый, гүзәллекләренә күзләрең камашыр, ди.
Икенче Мөэмин хан илләр белән сәүдә итүне тагын да киңрәк җәелдерә һәм илгә килгән сәүдәгәрләргә төрле ташламалар ясый.

 Безнең партнерлар

  

Государственное унитарное предприятие Республики Башкортостан Издательский дом «Республика Башкортостан»
Филиал: Редакция газеты «Омет»- филиал государственного унитарного предприятия Республики Башкортостан Издательский дом «Республика Башкортостан»
450079, г. Уфа, ул. 50-летия Октября, дом 13, 9 этаж, тел. 273-94-38, 273-64-81, e-mail: omet-ufa@mail.ru
Вся информация и материалы, размещенные на сайте редакции газеты «Омет» защищены международным и российским законодательством
об авторском праве. Все сообщения газеты «Омет» предназначены для пользователей старше 12 лет.
При перепечатке или цитировании ссылка на газету «Омет» обязательна.
Дизайн сайта- Абдуллин Фаниль
>